Laatst bijgewerkt op
Een kind met faalangst begint liever niet dan dat het iets fout doet. Het verscheurt een tekening omdat één lijn niet klopt, krijgt buikpijn voor een toets die het makkelijk kan maken, of zegt bij alles wat nieuw is: “Ik kan dit toch niet.” Faalangst bij kinderen zie je vaak eerder aan het gedrag dan aan de woorden.
In mijn praktijk zie ik veel kinderen met faalangst, en opvallend vaak zijn het hoogbegaafde kinderen. Kinderen van wie je het niet verwacht, juist omdat ze zoveel kunnen. In deze blog lees je wat faalangst is, hoe je het herkent, waar het vandaan komt en wat jij als ouder kunt doen. Ook lees je waarom hoogbegaafde kinderen er extra gevoelig voor zijn.
Legt je kind zichzelf veel druk op?
Voor kinderen van 10 jaar en ouder die bang zijn om fouten te maken, is er het groepstraject Vautje Bedangkt. Zeven bijeenkomsten in een kleine groep, start maandag 26 oktober.
In dit artikel
Wat is faalangst?
Faalangst is de angst om te mislukken. Niet de gezonde spanning die iedereen voelt voor een toets of een optreden, maar een angst die zo groot wordt dat ze je kind in de weg zit. Het kind presteert slechter dan het kan, of gaat de situatie helemaal uit de weg.
Je kunt faalangst grofweg in twee vormen zien:
Actieve faalangst
Je kind werkt zich een slag in de rondte. Het oefent eindeloos, controleert alles drie keer en is nooit tevreden. Van buiten lijkt het een harde werker, van binnen is het bang om door de mand te vallen.
Passieve faalangst
Je kind vermijdt. Het begint niet, stelt uit, zegt dat het “geen zin heeft” of doet maar wat. Liever niet proberen dan falen. Dit wordt nogal eens aangezien voor luiheid.
Bij kinderen gaat faalangst meestal niet alleen over schoolwerk. Het kan ook gaan over sport, muziek, vriendschappen of gewoon iets nieuws proberen. Wat erachter zit, is bijna altijd hetzelfde: het gevoel dat je alleen goed genoeg bent als het lukt.
Een kind met faalangst is niet bang om fouten te maken. Het is bang voor wat een fout over hem zegt.
Faalangst bij kinderen herkennen
Zoek je op “faalangst kind”, dan vind je vooral lijstjes met symptomen. Maar faalangst zie je zelden aan de buitenkant als “angst”. Het verstopt zich achter gedrag. Dit zijn signalen die ouders vaak herkennen:
- Je kind begint niet aan een opdracht, of doet maar wat zodat het snel klaar is
- Het wordt boos of huilt als iets niet meteen lukt
- Het verscheurt, gumt of begint steeds opnieuw omdat het “niet goed” is
- Buikpijn, hoofdpijn of slecht slapen voor een toets, een wedstrijd of een presentatie
- Het zegt vaak “ik kan dat niet” of “dat lukt me toch niet”, nog voor het iets heeft geprobeerd
- Het vermijdt nieuwe dingen: een nieuwe sport, een nieuw spel, een nieuwe klas
- Het blokkeert tijdens een toets, terwijl het de stof thuis gewoon kende
- Het is extreem gevoelig voor kritiek, ook als die vriendelijk bedoeld is
- Het hangt de clown uit, zodat niemand ziet dat het iets niet durft
Herken je meerdere signalen? Dan loont het om verder te kijken. Niet elk kind dat zenuwachtig is voor een toets heeft faalangst. Maar een kind dat structureel onder zijn kunnen presteert of dingen uit de weg gaat, laat zien dat er iets speelt.
Waar faalangst vandaan komt
Faalangst ontstaat niet zomaar. Meestal zit er een combinatie van dingen achter:
- Aanleg. Sommige kinderen zijn gevoeliger, denken dieper na en maken zich sneller zorgen. Dat is geen fout, maar het maakt wel vatbaarder voor faalangst.
- Succes dat vanzelf kwam. Een kind dat altijd alles kon zonder moeite, heeft nooit geleerd dat oefenen en mislukken erbij horen. Als het dan ineens moeite moet doen, voelt dat als falen.
- Nadruk op prestaties. Als een kind vooral complimenten krijgt voor het resultaat (“wat knap, een 9!”), leert het dat het resultaat telt. Niet de inzet, niet het proberen.
- Vergelijken. Met broers of zussen, met klasgenoten, met zichzelf. “Vorige keer had je een hoger cijfer.”
- Een nare ervaring. Uitgelachen worden bij een spreekbeurt, een leerkracht die hard reageerde, een toets die mislukte. Soms is één keer genoeg om een patroon te starten.
- Strenge eisen aan zichzelf. Veel kinderen met faalangst leggen zichzelf de druk op. Ouders zeggen dan: “Wij vragen dat helemaal niet van haar.” En dat klopt ook. De lat ligt in het kind zelf.
Waarom hoogbegaafde kinderen vaker faalangst hebben
Het klinkt tegenstrijdig, maar hoogbegaafde kinderen hebben vaak méér last van faalangst dan andere kinderen. Daar zijn een paar redenen voor.
Ten eerste komt alles jarenlang vanzelf. Een hoogbegaafd kind hoeft op de basisschool nauwelijks moeite te doen. Het leert dus niet hoe het is om iets niet te kunnen, en ook niet hoe je dan verder komt. Komt dat moment wel, bijvoorbeeld bij breuken, in groep 8 of op de middelbare school, dan is de schrik groot. “Ik kan dit niet” betekent voor dit kind: “ik ben niet meer slim.” Sommige kinderen gaan dan liever niets meer laten zien, en gaan onderpresteren.
Ten tweede zien hoogbegaafde kinderen heel goed hoe iets zou moeten zijn. Ze hebben een beeld in hun hoofd van de perfecte tekening, het perfecte werkstuk. Hun handen kunnen dat beeld nog niet maken. Het verschil tussen wat ze willen en wat ze kunnen, is voor hen pijnlijk zichtbaar.
Ten derde voelen ze intens. Een fout is geen foutje, het is een ramp. Een opmerking van de juf komt binnen alsof het een oordeel over hun hele persoon is. Wat hoogbegaafdheid precies inhoudt en waarom het voelen er zo’n groot deel van is, lees je in hoogbegaafdheid bij kinderen.
Bij deze kinderen zie je faalangst vaak samen met perfectionisme: alles moet goed, en anders liever niet. Twijfel je of je kind zichzelf te veel druk oplegt? Doe dan de gratis checklist, acht signalen in twee minuten.
Legt je kind zichzelf veel druk op?
Vink de acht signalen aan die je herkent en zie meteen wat kan helpen. Ook te downloaden als PDF.
Wat niet helpt bij faalangst
De meeste ouders doen met de beste bedoelingen precies de dingen die faalangst in stand houden. Niet omdat ze het fout doen, maar omdat het zo logisch voelt.
Zo liever niet
“Je kunt het best, je bent toch zo slim!” “Doe gewoon je best, dan komt het goed.” “Zie je wel, het is toch gelukt?” Of: de druk weghalen door het voor je kind te doen.
Zo wel
“Ik zie dat je het spannend vindt. Dat snap ik.” “Het hoeft niet goed, het mag gewoon geprobeerd.” “Wat was lastig? En wat lukte wel?”
Waarom werkt “je bent toch zo slim” niet? Omdat je daarmee bevestigt dat slim zijn de maat is. Als het dan niet lukt, is de conclusie van je kind: dan ben ik dus niet slim. Geruststellen werkt om dezelfde reden niet. Je kind hoort: mama vindt dat ik het moet kunnen. En de druk wordt groter.
Herken je dit bij je kind?
In een gratis kennismaking van 20 minuten vertel je wat er speelt en kijken we samen wat jullie kan helpen. Je zit nergens aan vast.
Wat je thuis kunt doen bij een kind met faalangst
- Benoem de angst, in plaats van hem weg te praten. “Je vindt het spannend omdat je bang bent dat het niet lukt. Dat mag.” Een kind dat zich begrepen voelt, ontspant. En een ontspannen kind kan weer denken.
- Prijs de inzet, niet het resultaat. Niet “wat een mooi cijfer”, maar “je hebt het geprobeerd terwijl je het spannend vond. Dat is knap.” Zo leert je kind dat proberen de prestatie is.
- Maak fouten normaal. Vertel over je eigen fouten. Lach om je eigen mislukte pannenkoek. Laat zien dat fouten maken gewoon bij leren hoort, en dat je er niet minder om wordt.
- Doe het samen niet-perfect. Teken samen expres een lelijke tekening. Maak samen een gedicht dat nergens op slaat. Spelenderwijs ervaart je kind dat “niet goed” ook leuk kan zijn.
- Knip grote taken in kleine stukjes. Een werkstuk is overweldigend. Eén alinea is te doen. Vier daarna dat die alinea er staat, in plaats van te wijzen op wat er nog moet.
- Leer je kind wat spanning in het lijf doet. Buikpijn, een snel kloppend hart, zweethanden: dat is geen teken dat het misgaat, dat is het lichaam dat zich klaarmaakt. Als je kind dat weet, is het minder eng. Samen ademen of bewegen helpt om het te laten zakken.
- Kijk naar je eigen lat. Niet omdat jij de oorzaak bent, maar omdat kinderen voelen wat ouders belangrijk vinden. Als jij zelf zucht om een foutje, leert je kind dat foutjes erg zijn.
Faalangst en school
Op school komt faalangst het meest naar voren. Toetsen, cijfers, spreekbeurten, voor de klas iets moeten zeggen. Een kind met faalangst kan daar helemaal in vastlopen, ook als het de stof beheerst. Bespreek het met de leerkracht. Wat vaak helpt:
- Een toets eerst even doorkijken voordat de tijd begint te lopen
- Niet als eerste aan de beurt bij een spreekbeurt of voorlezen
- Feedback op wat goed ging, vóór wat beter kan
- Een leerkracht die niet zegt “jij kunt dit wel”, maar “probeer maar, ik help je als het nodig is”
- Bij hoogbegaafde kinderen: wél uitdaging. Een kind dat nooit iets moeilijks doet, leert nooit dat moeilijk oké is
Loopt het gesprek met school vast? Ik denk mee met leerkrachten en intern begeleiders. Een leerkracht die begrijpt waar het gedrag vandaan komt, kan vaak veel meer dan je denkt.
Wanneer is er meer nodig?
Lichte faalangst hoort bij opgroeien, en veel kinderen groeien eroverheen als ze thuis en op school de ruimte krijgen om te oefenen met mislukken. Maar soms is dat niet genoeg. Zoek hulp als je kind niet meer naar school wil, als het lichamelijke klachten houdt, als het somber wordt of als het zichzelf steeds negatiever gaat zien (“ik ben dom”, “ik kan niks”). Dan is het patroon te groot geworden om alleen thuis te doorbreken.
Hulp bij faalangst bij kinderen
Voor kinderen van 10 jaar en ouder die zichzelf te veel druk opleggen, is er het groepstraject Vautje Bedangkt. In zeven bijeenkomsten, in een kleine groep van maximaal zes kinderen, ontdekken ze dat fouten maken erbij hoort en dat je een “vautje” ook kunt bedanken. Spelenderwijs, met herkenning van andere kinderen die hetzelfde voelen.
Speelt er meer, of is je kind jonger? In Traject BAMM werk ik een-op-een met je kind en met jou. Je kind leert begrijpen waar de angst vandaan komt en hoe het daarmee om kan gaan. Jij leert hoe je daar thuis bij aansluit. Meer over mijn aanpak lees je bij begeleiding van een hoogbegaafd kind.
Ik ben hoogbegaafdheidsspecialist, ACT4kids-therapeut en systemisch coach, en moeder van vier hoogbegaafde dochters. Ik weet hoe het is om een kind te zien blokkeren op iets wat het eigenlijk kan. Een kennismaking is gratis.
Veelgestelde vragen over faalangst bij kinderen
Vanaf welke leeftijd kan een kind faalangst hebben?
Al bij kleuters zie je soms de eerste signalen: niet willen tekenen omdat het “niet mooi wordt”, of boos worden als een toren omvalt. Echt last krijgen kinderen er meestal vanaf een jaar of zeven, als school serieuzer wordt en ze zichzelf gaan vergelijken met anderen.
Is faalangst hetzelfde als perfectionisme?
Nee, maar ze gaan vaak samen. Perfectionisme is de lat extreem hoog leggen. Faalangst is de angst om die lat niet te halen. Een perfectionistisch kind kan zonder faalangst gewoon hard werken. Een kind met faalangst gaat de lat uit de weg.
Gaat faalangst vanzelf over?
Soms wel, als een kind genoeg positieve ervaringen opdoet met proberen en mislukken. Maar vaker wordt het een patroon dat meegroeit. Hoe eerder je er iets mee doet, hoe makkelijker het is om te doorbreken.
Mijn kind haalt goede cijfers. Kan het dan toch faalangst hebben?
Ja. Actieve faalangst zie je juist bij kinderen die goed presteren. Ze werken zich kapot uit angst om te falen. Van buiten gaat het prima, van binnen is het zwaar. Let op buikpijn, slecht slapen, extreem lang werken of overstuur raken van een 8.
Helpt een faalangsttraining?
Een goede training leert kinderen wat faalangst is, wat het in hun lijf doet en hoe ze ermee om kunnen gaan. Dat helpt vooral als er ook thuis en op school iets verandert. Een training alleen, zonder dat de omgeving meebeweegt, heeft minder effect.
Tot slot
Faalangst bij kinderen gaat niet over kunnen, maar over durven. Een kind met faalangst heeft geen strengere aanpak nodig en ook geen extra geruststelling. Het heeft iemand nodig die ziet hoe spannend het is, en die laat zien dat fouten maken gewoon mag. Begin klein: benoem de angst, prijs het proberen en maak fouten normaal. Thuis, aan de keukentafel, elke dag een beetje.
Wil je weten of jouw kind zichzelf te veel druk oplegt? Doe de gratis checklist, of plan een gratis kennismaking.
